“อนุสรณ์ ธรรมใจ” ตั้งข้อสังเกตการจัดตั้ง “กระทรวงการกีฬา” อาจไม่เป็นผลตามเป้าหมาย เตือนการยุบรวมหรือแยกกระทรวงไปมาจะสูญเสียงบและทรัพยากร เสียเวลา และเป็นภาระระยะยาว

• วัฒนธรรมเป็นสินค้าพาณิชย์ การมัดรวมวัฒนธรรมกับท่องเที่ยวทำให้คุณค่าทางสังคมถูกลดทอน เหลือเพียงตัวเลขเม็ดเงินและการท่องเที่ยวเชิงพาณิชย์

• ชูหลัก Re-engineering แท้จริง การปฏิรูปที่ดีต้องลดรวมศูนย์ กระจายอำนาจให้ท้องถิ่น และยึดโยงงบประมาณกับผลสัมฤทธิ์ ไม่ใช่แค่เพิ่มเก้าอี้กระทรวง
 

​วันที่ 11 พ.ย. ที่รัฐสภา รศ. ดร. อนุสรณ์ ธรรมใจ รองประธานกรรมาธิการ การเงิน การคลัง สถาบันการเงินและตลาดการเงิน และ ส.ส.กรุงเทพมหานคร พรรคประชาชน  อภิปรายตอนหนึ่งในการพิจารณา ร่าง พ.ร.บ.การปรับปรุงโครงสร้างการแบ่งส่วนราชการกระทรวงวัฒนธรรม และ กระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬา ว่า การปฏิรูประบบราชการ และ การปรับโครงสร้างกระทรวง ทบวง กรมต่าง ๆ ต้องมีวิสัยทัศน์ชัดเจน มีเป้าหมายเพื่อประโยชน์สาธารณะ และเป็นประโยชน์ต่อประชาชนผู้เสียภาษีอย่างแท้จริง

หากการปฏิรูประบบราชการมีวาระอย่างอื่นซ้อนอยู่ เพื่อขยายอำนาจ ขยายงบประมาณ ไม่ศึกษาให้ดีพอก็จะมีการแก้ไขโครงสร้างองค์กรกลับไปกลับมา เสียเวลา เสียทรัพยากร การพิจารณาให้ดีพอว่าเป็นประโยชน์ต่อประเทศโดยรวมอย่างไร เป็นเรื่องที่มีความสำคัญ หากไม่พิจารณาให้รอบคอบจะเสียหายได้ในระยะยาว เป็นภาระต้องมารื้อสร้างใหม่เป็นระยะ ๆ จนประเทศเสียโอกาส ขอให้นึกถึงระบบการวางผังเมืองในประเทศไทย ระบบสายไฟสายสื่อสารในหลายพื้นที่ มีความยุ่งเหยิงพันกันอิรุงตุงนังไปหมด ทุกอย่างต้องการการวางแผนอย่าง มองการณ์ไกล

 ​
รศ. ดร. อนุสรณ์  กล่าวว่า การปรับปรุงโครงสร้างกระทรวงตามร่าง พ.ร.บ. นี้ รัฐบาลอ้างว่ามีจุดประสงค์สำคัญเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการบริหารราชการแผ่นดินและจัดกลุ่มภารกิจให้สอดคล้องกับทิศทางการพัฒนาประเทศ ภายใต้หลักการไม่เพิ่มอัตรากำลังและงบประมาณในภาพรวม มีข้อสงสัยว่า รัฐบาลสามารถทำตามหลักการที่นำเสนอมาได้จริงหรือไม่ กฎหมายมีสาระสำคัญ 2 ด้านหลัก

1. การจัดตั้ง “กระทรวงการกีฬา” เพื่อแยกภารกิจด้านกีฬาออกจากงานท่องเที่ยว

2. การจัดตั้ง “กระทรวงวัฒนธรรมและการท่องเที่ยว” เพื่อบูรณาการงานด้านศาสนา ศิลปะ และวัฒนธรรม เข้ากับอุตสาหกรรมการท่องเที่ยว ช่วยลดความซ้ำซ้อนของแผนงานและงบประมาณ ส่งเสริมการนำทุนทางวัฒนธรรมและ Soft Power มาต่อยอดเป็นการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมมูลค่าสูงที่กระจายรายได้สู่ชุมชน ควบคู่ไปกับการอนุรักษ์ ฟื้นฟู และปกป้องมรดกทางวัฒนธรรมอย่างสมดุล และหากเรามองผ่านเลนส์ของหลักรัฐศาสตร์และหลักรัฐประศาสนศาสตร์สากล หลักการปฏิรูปราชการที่เป็นสากล

รศ. ดร. อนุสรณ์  กล่าวต่อว่า บทเรียนจากประเทศที่เคยปรับโครงสร้างราชการระดับโลก จะพบว่าข้ออ้างเรื่องการเพิ่มประสิทธิภาพของรัฐบาลนั้นขัดแย้งกับหลักฐานเชิงประจักษ์อย่างสิ้นเชิง ดังนั้นขอตั้งข้อสังเกตด้วย 3 เหตุผลสำคัญ พร้อมบทเรียนเปรียบเทียบจากต่างประเทศ

ประการแรก นี่คือภาพสะท้อนของการรวมศูนย์อำนาจ สวนทางกับกระแสการบริหารรัฐกิจสมัยใหม่ ทั่วโลกต่างมุ่งเน้นการกระจายอำนาจให้ท้องถิ่นเป็นผู้บริหารจัดการกีฬา วัฒนธรรม และแหล่งท่องเที่ยว เพราะชุมชนคือเจ้าของทรัพยากรและเข้าใจบริบทพื้นที่ดีที่สุด 

ตัวอย่างที่ชัดเจนคือ สหราชอาณาจักร ซึ่งเคยบริหารจัดการผ่านกระทรวงวัฒนธรรม สื่อ และกีฬา (DCMS) แต่ภายหลังการทบทวนโครงสร้างครั้งใหญ่ ได้ถ่ายโอนงบประมาณและภารกิจการจัดการกีฬาและวัฒนธรรมระดับรากหญ้าไปให้องค์กรอิสระตามสัญญาบริการสาธารณะและสภาท้องถิ่นดำเนินการ อังกฤษไม่เคยใช้วิธีดึงอำนาจกลับมาตั้งกระทรวงกีฬาในส่วนกลางแบบเบ็ดเสร็จ เพราะเขาทราบดีว่าการตั้งกระทรวงใหม่มีแต่จะเพิ่มขั้นตอนทางธุรการและดึงอำนาจการตัดสินใจออกจากมือชุมชน

การที่รัฐบาลไทยเลือกแยกตั้งกระทรวงการกีฬาและรวบอำนาจท่องเที่ยว-วัฒนธรรมไว้ที่ส่วนกลาง จึงเป็นการเดินถอยหลังลงคลอง ยึดอำนาจจากเทศบาลและ อบต. กลับเข้าสู่ส่วนกลางอย่างน่าเสียดาย ประการที่สอง การกระทำนี้เป็นการสร้างไซโลราชการใหม่ มันอาจซ้ำซ้อนและทำลายการบูรณาการทางเศรษฐกิจและการบริหารจัดการประเทศได้ ในยุคเศรษฐกิจสร้างสรรค์ที่ผ่านมา กีฬากับการท่องเที่ยวแยกกันไม่ออกผ่านอุตสาหกรรม Sport Tourism ซึ่งต้องการความคล่องตัวในการดึงดูดอีเวนต์ระดับโลก

การผ่าตัดแยกสองหน่วยงานนี้ออกจากกัน จะสร้างกำแพงระบบราชการและศึกชิงงบประมาณระหว่างข้าราชการทันที ซึ่งตรงกับบทเรียนความล้มเหลวของ ประเทศนิวซีแลนด์ ในอดีต นิวซีแลนด์เคยมีโครงสร้างราชการที่แยกย่อยเป็นกระทรวงเฉพาะทางจำนวนมาก แต่ผลลัพธ์ที่ได้คือข้าราชการแต่ละกระทรวงต่างทำงานแบบไซโล ไม่ประสานงาน และแข่งขันแย่งงบประมาณกันเอง จนกระทั่งรัฐบาลนิวซีแลนด์ต้องยกเครื่องครั้งใหญ่ ยุบรวมหน่วยงานที่มีพันธกิจร่วมกันเข้าเป็นกระทรวงพัฒนาเศรษฐกิจและนวัตกรรม (MBIE) เพื่อทลายไซโลและลดรอยต่อทางธุรการ 

การที่รัฐบาลไทยกำลังแยกกีฬาออกจากท่องเที่ยว จึงเป็นการเดินซ้ำรอยความผิดพลาดที่ต่างประเทศเขาใช้เวลาหลายสิบปีแก้ไข

นอกจากนี้แล้วการสร้างหน่วยงานระดับกระทรวงขึ้นมาใหม่ ไม่ได้รับประกันว่าประสิทธิภาพในการทำงานจะเกิดขึ้นโดยอัตโนมัติ ในวงการกีฬาไทย ผู้เล่นที่เป็นฟันเฟืองขับเคลื่อนตัวจริงคือภาคเอกชน สโมสร สมาคมกีฬา และนักกีฬาในระดับรากหญ้า การมีตำแหน่งรัฐมนตรีหรือปลัดกระทรวงเพิ่มขึ้นอาจกลายเป็นการขยายขอบเขตอำนาจรัฐเข้าไปแทรกแซงกลไกตลาดและประชาสังคม 

หากรัฐยังคงทำหน้าที่เป็นทั้งผู้อนุมัติงบประมาณ และผู้กำหนดกติกา ผลประโยชน์ทับซ้อนและการจัดสรรทรัพยากรตามสายสัมพันธ์ทางการเมืองจะยังคงเกิดขึ้น การแค่เปลี่ยนชื่อกระทรวงจะไม่ได้ช่วยพัฒนาเศรษฐกิจการกีฬามูลค่า 2 แสนล้านบาท หรือพัฒนาเส้นทางอาชีพของนักกีฬาไทยเลย ตราบใดที่ระบบจัดสรรงบประมาณยังไม่ได้ผูกโยงกับผลลัพธ์ที่โปร่งใสและตรวจสอบได้

ประการที่สาม การมัดรวมกระทรวงวัฒนธรรมเข้ากับกระทรวงการท่องเที่ยวอย่างเบ็ดเสร็จคือการลดทอนคุณค่าของวัฒนธรรมให้กลายเป็นเพียงสินค้าเชิงพาณิชย์ เพราะวัฒนธรรมมีมิติที่เชื่อมโยงกับการศึกษา และ เชื่อมโยงการบริหารจัดการทางการเมืองการปกครองด้วย การระบุเพียงเพื่อเพิ่มตัวเลขทางเศรษฐกิจของการท่องเที่ยว สะท้อนทัศนคติแคบที่มองวัฒนธรรมผ่านเลนส์ของเม็ดเงินและจำนวนค่าใช้จ่ายหัวนักท่องเที่ยวเท่านั้น 

ทั้งที่หน้าที่หลักของงานวัฒนธรรมคือการคุ้มครองคุณค่าทางสังคม คุณค่าทางการศึกษา การสร้าง “พลเมืองคุณภาพ” ในระบอบประชาธิปไตย ประวัติศาสตร์ ภูมิปัญญาท้องถิ่น และอัตลักษณ์ที่หลากหลาย ซึ่งหลายมิติไม่สามารถวัดค่าเป็นตัวเงินได้ เมื่อวัฒนธรรมตกอยู่ใต้ร่มเงาของการท่องเที่ยว บางประเพณีหรือศิลปะที่ทรงคุณค่า แต่ไม่ตอบโจทย์หรือไม่เป็นที่ชื่นชอบของนักท่องเที่ยว อาจถูกละเลยและตัดงบประมาณ  ขณะที่มรดกทางวัฒนธรรมที่ขายได้ มีโอกาสสูงที่จะถูกดัดแปลง ปรุงแต่ง จนสูญเสียแก่นแท้และจิตวิญญาณดั้งเดิม กลายเป็นการทำลายรากเหง้าของชาติในระยะยาว

รศ. ดร. อนุสรณ์  อภิปรายในช่วงท้าย ว่า บทเรียนระดับสากลยืนยันชัดเจนว่า การสลับป้ายกระทรวงไปมา โดยไม่ไม่ได้คำนึงถึงพันธกิจเชิงลึก ไม่เคยแก้ปัญหาความไร้ประสิทธิภาพของระบบราชการได้จริง มีแต่จะเพิ่มความเทอะทะ ดึงอำนาจเข้าสู่ศูนย์กลาง และบิดเบือนคุณค่าทางสังคมและวัฒนธรรม บทสรุปของการพัฒนาภาครัฐจึงไม่ได้อยู่ที่จำนวนกระทรวงที่เพิ่มขึ้น แต่หัวใจแท้จริงอยู่ที่หลักสากลที่เรียกว่า Re-engineering หรือการรื้อสร้างกระบวนการทำงานใหม่ 

ภาครัฐต้องเปลี่ยนผ่านจากการเป็นผู้บริหารแบบรวมศูนย์ ไปสู่การเป็นผู้อำนวยความสะดวกแทน ไม่ว่าจะผ่านการกระจายอำนาจและทรัพยากรให้แก่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและภาคประชาชน ตลอดจนปรับเปลี่ยนระบบงบประมาณให้ยึดโยงกับผลสัมฤทธิ์จริง 

หากรัฐบาลยังคงมองการปรับโครงสร้างเป็นเพียงเครื่องมือจัดสรรผลประโยชน์และเก้าอี้ทางการเมือง การปฏิรูปครั้งนี้ก็จะไม่ต่างอะไรกับการพายเรือในอ่าง ที่สิ้นเปลืองภาษีของประชาชนแต่ไม่เคยพาประเทศไปถึงจุดหมายที่แท้จริง ด้วยเหตุผลทั้งหมดที่ได้พูดไปนี้ ผมจึงของดออกเสียงต่อร่างพ.ร.บ.ฉบับนี้