รองนายกฯ ลงพื้นที่แม่สาย เร่งใช้วิทยาศาสตร์รับมือสารหนูปนเปื้อนน้ำ ชูนวัตกรรม สวทช. ตรวจโลหะหนักภาคสนาม พร้อมส่งมอบชุดตรวจให้ สสจ.เชียงราย เฝ้าระวังเชิงรุก

วันที่ 15 พ.ย. ที่อ.แม่สาย จ.เชียงราย ศ. ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) ลงพื้นที่ติดตามสถานการณ์คุณภาพน้ำในอำเภอแม่สาย พร้อมผลักดันการนำวิทยาศาสตร์ วิจัย และนวัตกรรมมาแก้ไขปัญหาการปนเปื้อนโลหะหนักในแหล่งน้ำ โดยเฉพาะสารหนู ผ่านนวัตกรรมจากศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ภายใต้แผนงานนวัตกรรมน้ำสะอาดเพื่อคุณภาพชีวิต (A-QUALITY) พร้อมส่งมอบชุดตรวจวัดโลหะหนักในน้ำ M-Sense ให้สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดเชียงราย (สสจ.เชียงราย) นำไปเฝ้าระวังคุณภาพน้ำในพื้นที่อย่างต่อเนื่อง ทั้งนี้ ปัญหาดังกล่าวส่งผลกระทบต่อความมั่นคงด้านน้ำและความเชื่อมั่นของประชาชนในพื้นที่

ในการลงพื้นที่ครั้งนี้ ศ. ดร.ยศชนัน  ได้เยี่ยมชมการสาธิตชุดตรวจวัดโลหะหนักปนเปื้อนในน้ำ M-Sense ณ สถานีวัดระดับน้ำกลางสะพานข้ามพรมแดนแม่สาย แห่งที่ 1 รับฟังรายงานสถานการณ์และผลการตรวจวัดคุณภาพน้ำในแม่น้ำสาย พร้อมมอบนโยบายให้นำวิทยาศาสตร์ วิจัย และนวัตกรรมมาใช้เพิ่มประสิทธิภาพการตรวจสอบ เฝ้าระวัง และบริหารจัดการปัญหาคุณภาพน้ำอย่างเป็นระบบ เพื่อให้หน่วยงานในพื้นที่เข้าถึงเครื่องมือและองค์ความรู้ที่จำเป็นต่อการรับมือสถานการณ์ได้อย่างรวดเร็วและมีประสิทธิภาพ

ศ. ดร.ยศชนัน กล่าวว่า สถานการณ์การปนเปื้อนสารหนูและโลหะหนักในแม่น้ำสายเป็นประเด็นสำคัญที่เกี่ยวข้องโดยตรงกับสุขภาพและคุณภาพชีวิตของประชาชน ทั้งในมิติสิ่งแวดล้อม สุขภาพ และความมั่นคงด้านทรัพยากรน้ำ จึงจำเป็นต้องติดตามตรวจสอบคุณภาพน้ำอย่างต่อเนื่อง

ที่ผ่านมา กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข ได้แจ้งเตือนประชาชนในพื้นที่ 5 ตำบลของอ.แม่สาย ได้แก่ แม่สาย โป่งผา ศรีเมืองชุม เวียงพางคำ และเกาะช้าง ให้หลีกเลี่ยงการใช้น้ำจากแม่น้ำสายโดยตรงเพื่อดื่มและประกอบอาหาร รวมถึงการบริโภคสัตว์น้ำจากแหล่งน้ำดังกล่าว พร้อมเฝ้าระวังและติดตามสุขภาพประชาชนกลุ่มเสี่ยงอย่างต่อเนื่อง เพื่อประเมินความเสี่ยงจากการได้รับสารหนูเข้าสู่ร่างกาย

“น้ำสะอาดคือพื้นฐานของคุณภาพชีวิต และเป็นสิ่งที่ประชาชนทุกคนควรเข้าถึงได้ วิทยาศาสตร์ วิจัย และนวัตกรรมจึงต้องไม่หยุดอยู่เพียงในห้องปฏิบัติการ แต่ต้องสามารถนำมาใช้แก้ปัญหาได้จริง ตั้งแต่การตรวจคัดกรองที่รวดเร็ว การเฝ้าระวังอย่างต่อเนื่อง ไปจนถึงการพัฒนาระบบจัดการน้ำที่เหมาะสมกับบริบทของพื้นที่ เพื่อให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องมีข้อมูลประกอบการตัดสินใจ และประชาชนสามารถเข้าถึงน้ำที่สะอาดและปลอดภัยได้อย่างยั่งยืน” ศ. ดร.ยศชนัน กล่าว

สำหรับสถานการณ์ในพื้นที่ นายชูชีพ พงษ์ไชย ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงราย ร่วมติดตามการดำเนินงานและมาตรการบริหารจัดการปัญหาคุณภาพน้ำของจังหวัด ทั้งนี้ ข้อมูลจากสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 (เชียงใหม่) ระบุว่า เมื่อวันที่ 5–6 พ.ย.นี้แม่น้ำสายมีค่าความขุ่นสูงกว่า 10000 NTU และตรวจพบสารหนู 0.30 มิลลิกรัมต่อลิตร ส่งผลให้การประปาส่วนภูมิภาค สาขาแม่สาย ต้องหยุดระบบผลิตน้ำประปาชั่วคราวเพื่อป้องกันผลกระทบต่อคุณภาพน้ำที่จ่ายให้ประชาชน ก่อนกลับกลับมาผลิตและจ่ายน้ำได้ตามปกติหลังแก้ไขระบบ
 

นอกจากนี้ ยังมีการวางแผนจัดหาแหล่งน้ำสำรอง ทั้งการเตรียมน้ำจากบ่อบาดาล การผันน้ำจากแม่น้ำโขงมายังระบบผลิตน้ำประปาแม่สาย และการศึกษาแหล่งน้ำสำรองระยะกลางและระยะยาว ทั้งนี้ การจัดการปัญหาให้ครอบคลุมทั้งการเฝ้าระวังคุณภาพน้ำ การจัดหาแหล่งน้ำทางเลือก และการป้องกันผลกระทบต่อประชาชน ต้องอาศัยความร่วมมือระหว่างหน่วยงานด้านสิ่งแวดล้อม สาธารณสุข ทรัพยากรน้ำ และหน่วยงานวิจัย

ดร.วิยงค์ กังวานศุภมงคล รองผู้อำนวยการนาโนเทค  สวทช. กล่าวว่า สวทช. มุ่งนำองค์ความรู้และผลงานวิจัยด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีไปใช้แก้ไขปัญหาสำคัญของประเทศ โดยเฉพาะปัญหาสิ่งแวดล้อมที่ส่งผลกระทบต่อสุขภาพและคุณภาพชีวิตของประชาชน ซึ่งนาโนเทคมีความเชี่ยวชาญด้านวัสดุศาสตร์และนาโนเทคโนโลยี จึงพัฒนานวัตกรรมที่ตอบโจทย์การใช้งานจริง ควบคู่กับการทำงานร่วมกับหน่วยงานภาครัฐ ภาคท้องถิ่น และภาคีเครือข่าย เพื่อให้เกิดการใช้ประโยชน์จากงานวิจัยอย่างเป็นรูปธรรม

“เป้าหมายสำคัญของงานวิจัยไม่ใช่เพียงการสร้างเทคโนโลยีใหม่ แต่คือการทำให้เทคโนโลยีนั้นสามารถตอบโจทย์ปัญหาของประชาชนได้จริง สำหรับปัญหาคุณภาพน้ำ เราจึงให้ความสำคัญทั้งการพัฒนาเครื่องมือตรวจวัด การสร้างระบบบำบัดที่เหมาะสมกับสภาพพื้นที่ และการถ่ายทอดองค์ความรู้ให้หน่วยงานในพื้นที่สามารถนำไปใช้ประโยชน์และดูแลต่อได้อย่างต่อเนื่อง” ดร.วิยงค์ กล่าว
 

ดร.ณัฏฐพร พิมพะ ผู้อำนวยการแผนงานนวัตกรรมน้ำสะอาดเพื่อคุณภาพชีวิต (A-QUALITY) นาโนเทค สวทช. กล่าวว่า แผนงาน A-QUALITY เป็นกลไกการนำงานวิจัยและนวัตกรรมมาช่วยแก้ไขปัญหาคุณภาพน้ำอย่างครบวงจร ตั้งแต่การตรวจสอบและเฝ้าระวังการปนเปื้อน การพัฒนาระบบบำบัดน้ำและต้นแบบเทคโนโลยี ไปจนถึงการถ่ายทอดองค์ความรู้และสร้างศักยภาพให้หน่วยงานและชุมชนในพื้นที่บริหารจัดการระบบน้ำได้ด้วยตนเอง โดยมุ่งให้ประชาชนเข้าถึงน้ำสะอาดและปลอดภัยอย่างต่อเนื่อง

ที่ผ่านมา นาโนเทค สวทช. ร่วมกับสำนักงานคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติ (วช.) และหน่วยงานในพื้นที่เชียงราย พัฒนาระบบประปาหมู่บ้านต้นแบบสำหรับกำจัดสารหนูในพื้นที่ลุ่มน้ำกก โดยปรับปรุงประสิทธิภาพระบบประปาหมู่บ้านเดิมของชุมชนให้สามารถลดการปนเปื้อนสารหนู พร้อมติดตั้งระบบน้ำดื่มด้วยนาโนเทคโนโลยีพร้อมระบบติดตามคุณภาพน้ำสำหรับผลิตน้ำดื่ม รองรับการใช้น้ำสะอาดของประชากรกว่า 1180 ครัวเรือน

“การแก้ไขปัญหาคุณภาพน้ำไม่สามารถพึ่งพาเพียงการตรวจวัดหรือการบำบัดอย่างใดอย่างหนึ่ง แต่ต้องเชื่อมโยงข้อมูลการเฝ้าระวังเข้ากับเทคโนโลยีที่สามารถจัดการสารปนเปื้อนได้จริง รวมถึงการสร้างความรู้และความสามารถให้คนในพื้นที่ดูแลระบบได้อย่างต่อเนื่อง แผนงาน A-QUALITY จึงมุ่งพัฒนาระบบการจัดการน้ำที่ครอบคลุมตั้งแต่ต้นทางถึงปลายทาง เพื่อให้เกิดความมั่นคงด้านน้ำและประโยชน์ต่อประชาชนในระยะยาว” ดร.ณัฏฐพร กล่าว

ด้าน ดร.วีรกัญญา มณีประกรณ์ ผู้อำนวยการกลุ่มวิจัยวัสดุตอบสนองระดับนาโน นาโนเทค สวทช. นำเสนอชุดตรวจวัดโลหะหนักในน้ำ M-Sense ซึ่งพัฒนาโดยทีมวิจัยนาโนเทค โดยใช้เทคนิคทางเคมีไฟฟ้า (Electrochemical Sensing) ตรวจวัดโลหะหนักที่ปนเปื้อนในน้ำ ได้แก่ สารหนู (Arsenic) ตะกั่ว (Lead) แคดเมียม (Cadmium) และปรอท (Mercury) แสดงผลเป็นค่าความเข้มข้นเชิงปริมาณในระดับ ppb–ppm ใช้งานร่วมกับเครื่องอ่านผลแบบพกพา และใช้เวลาในการตรวจ 3-5 นาที

“สำหรับสถานการณ์การปนเปื้อนในแม่น้ำกก M-Sense จะเป็นเครื่องมือสำคัญในการตรวจคัดกรองและเฝ้าระวังโลหะหนักในพื้นที่เสี่ยง ช่วยให้เจ้าหน้าที่ทราบผลเบื้องต้นได้รวดเร็ว ณ จุดเก็บตัวอย่าง โดยไม่ต้องรอส่งตรวจยังห้องปฏิบัติการส่วนกลาง เพิ่มประสิทธิภาพการประเมินสถานการณ์และสนับสนุนการตัดสินใจเชิงพื้นที่ ทั้งนี้ นาโนเทคมุ่งผลักดันให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้อง 

อาทิ กรมทรัพยากรน้ำบาดาล กรมควบคุมมลพิษ และกรมอนามัย สามารถนำเทคโนโลยีไปประยุกต์ใช้ในการติดตาม เฝ้าระวัง และจัดการปัญหาคุณภาพน้ำได้อย่างรวดเร็วและมีประสิทธิภาพ โดยใช้ผลคัดกรองประกอบการพิจารณาส่งตรวจยืนยันด้วยวิธีมาตรฐานเมื่อจำเป็น” ดร. วีรกัญญา ชี้

ในโอกาสนี้ ศ. ดร.ยศชนัน เป็นผู้แทนกระทรวง อว. ส่งมอบ “M-Sense ชุดตรวจวัดสารหนูในน้ำ” ให้แก่สำนักงานสาธารณสุขจ.เชียงราย เพื่อสนับสนุนการเฝ้าระวังและตรวจคัดกรองคุณภาพน้ำในพื้นที่ ควบคู่กับการดำเนินงานภายใต้แผนงาน A-QUALITY ซึ่งจะช่วยให้หน่วยงานในพื้นที่เข้าถึงเครื่องมือและข้อมูลทางวิทยาศาสตร์สำหรับประเมินสถานการณ์และวางแผนรับมือปัญหาการปนเปื้อนในแหล่งน้ำได้ทันท่วงที

การลงพื้นที่ครั้งนี้เป็นการนำวิทยาศาสตร์ วิจัย และนวัตกรรมจากห้องปฏิบัติการไปใช้แก้ไขปัญหาจริงในพื้นที่ โดยบูรณาการทั้งเทคโนโลยีตรวจวัด ระบบบำบัดน้ำ และการสร้างศักยภาพให้หน่วยงานท้องถิ่น เพื่อเสริมความเข้มแข็งของระบบเฝ้าระวังคุณภาพน้ำ ลดความเสี่ยงต่อสุขภาพ และวางรากฐานความมั่นคงด้านทรัพยากรน้ำให้แก่ประชาชนอย่างยั่งยืน