นักวิจัย ม.เกษตรศาสตร์ ค้นพบ“เห็ดโกงกางจิ๋วสิรินธร” เห็ดชนิดใหม่ของโลกเผยจุดเริ่มต้นจากความช่างสังเกตและการกล้าตั้งคำถาม

บางครั้ง การค้นพบครั้งสำคัญของโลก ไม่ได้เริ่มต้นจากการวางแผนเริ่มต้นจากโครงการขนาดใหญ่ หรือใช้เครื่องมือวิทยาศาสตร์ที่ล้ำสมัย หากแต่เริ่มต้นจาก ”ความอยากรู้” และการก้มลงมองสิ่งเล็ก ๆ ที่หลายคนอาจเดินผ่านไปโดยไม่ทันสังเกต

เรื่องราวเช่นนี้เกิดขึ้นกับ รศ.ดร.ปิยังกูล เหลืองเจริญกิจ อาจารย์ประจำภาควิชาจุลชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์(มก.) ซึ่งเดิมตั้งใจเพียงขอติดตาม รศ. ดร.ฉัตรชัย เงินแสงสรวย อาจารย์ประจำภาควิชาพฤกษศาสตร์ คณะวิทยาศาสตร์ มก. ลงพื้นที่สำรวจพรรณไม้ในป่าชายเลน ที่สวนพฤกษศาสตร์ป่าชายเลนนานาชาติรัชกาลที่ 9 จ.จันทบุรี เพื่อเรียนรู้วิธีการทำงานภาคสนามของนักพฤกษศาสตร์ แต่การเดินทางครั้งนั้น กลับนำไปสู่การค้นพบสิ่งมีชีวิตชนิดใหม่ของโลก

ระหว่างการสำรวจพื้นที่ รศ.ดร.ปิยังกูล สังเกตเห็นเห็ดสีขาวดอกเปื้อนโคลนขนาดเพียงไม่กี่มิลลิเมตรที่ขึ้นอยู่บนฝักโกงกางที่ตายแล้วในเขตน้ำขึ้นน้ำลง ดอกเห็ดมีขนาดเล็กจิ๋วจนแทบมองไม่เห็น แต่ความผิดสังเกตเพียงเล็กน้อยกลับก่อให้เกิดคำถามง่าย ๆ ว่า”มันคือเห็ดอะไร?”

คำถามสั้น ๆ นี้ กลายเป็นจุดเริ่มต้นของการค้นพบครั้งสำคัญ รศ.ดร.ปิยังกูล จึงนำตัวอย่างกลับมาศึกษาอย่างละเอียด ซึ่งต้องอาศัยความร่วมมือของผู้เชี่ยวชาญหลายสาขา ตั้งแต่การศึกษาลักษณะทางสัณฐานวิทยา โครงสร้างระดับจุลกายวิภาค การวิเคราะห์ข้อมูลพันธุกรรม ตลอดจนการเปรียบเทียบความสัมพันธ์ทางวิวัฒนาการ เพื่อยืนยันตัวตนของสิ่งมีชีวิตชนิดนี้
 

ทีมวิจัยประกอบด้วย น.ส.อนันญา สหทิพยกุล และน.ส.วาสนา ศุภผ่องศรี นิสิตระดับปริญญาโท ภายใต้การดูแลของ รศ.ดร.ปิยังกูล  และได้รับความร่วมมือจาก ดร.อัมพวา ปินเรือน นักวิจัยจากศูนย์พันธุวิศวกรรมและเทคโนโลยีชีวภาพแห่งชาติ ในการร่วมกันวิเคราะห์ความสัมพันธ์เชิงวิวัฒนาการของเห็ดชนิดนี้ และเนื่องจากดอกเห็ดมีขนาดเล็กเพียงไม่กี่มิลลิเมตร ทีมวิจัยได้รับความร่วมมือจาก ดร.จิโรจน์ แสงรัตนประ เสริฐ และนายธีร์ธวัช อาวพิทักษ์ ครูและนักเรียนจากโรงเรียนมหิดลวิทยานุสรณ์ ในการศึกษารายละเอียดโครงสร้างขนาดเล็กภายใต้กล้องจุลทรรศน์ จนได้ข้อมูลสำคัญที่ใช้ประกอบการแยกชนิด

ผลการศึกษายืนยันตรงกันว่า เห็ดชนิดนี้ไม่ตรงกับข้อมูลของเห็ดชนิดใดที่เคยมีรายงานมาก่อน จึงได้รับการรับรองให้เป็น เห็ดชนิดใหม่ของโลก และนับเป็นรายงานแรกของสกุล Calathella ที่ได้รับการบันทึกอย่างเป็นทางการในประเทศไทย

แม้จะมีขนาดเล็ก แต่เห็ดชนิดนี้กลับมีความสามารถในการดำรงชีวิตในสภาพแวดล้อมที่ท้าทายอย่างยิ่ง โดยขึ้นเฉพาะบนฝักของต้นโกงกางที่ตายแล้วในเขตน้ำขึ้นน้ำลงของป่าชายเลน ต้องเผชิญทั้งความเค็มของน้ำทะเล การจมน้ำ และการแห้งสลับกันเป็นประจำ การปรับตัวให้สามารถดำรงชีวิตอยู่ได้ในระบบนิเวศเช่นนี้ สะท้อนให้เห็นถึงความมหัศจรรย์ของวิวัฒนาการและความหลากหลายของสิ่งมีชีวิตในป่าชายเลน จนถึงปัจจุบัน ทีมวิจัยพบเห็ดชนิดนี้ใน 3 พื้นที่ ได้แก่ จ.จันทบุรี จ.เพชรบุรี และจ.สมุทรสงคราม

เนื่องในโอกาสมหามงคลที่ สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงเจริญพระชนมายุครบ 70 พรรษา เมื่อวันที่ 2 เม.ย. พ.ศ. 2568 วารสาร Tropical Natural History ได้จัดทำฉบับพิเศษรวบรวมผลงานการค้นพบสิ่งมีชีวิตชนิดใหม่ของโลกจากประเทศไทย เพื่อร่วมเฉลิมพระเกียรติและน้อมถวายผลงานวิชาการแด่พระองค์ ผู้ทรงได้รับการยกย่องในฐานะ ”เจ้าฟ้านักอนุกรมวิธานและความหลากหลายทางชีวภาพแห่งประเทศไทย” 

เห็ดชนิดใหม่ที่ค้นพบครั้งนี้ได้รับพระราชทานชื่อสามัญภาษาไทยว่า ”เห็ดโกงกางจิ๋วสิรินธร” และพระราชทานให้ใช้คำว่า sirindhorniae เป็นชื่อเฉพาะในชื่อวิทยาศาสตร์ Calathella sirindhorniae เพื่อเทิดพระเกียรติและน้อมสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณที่ทรงมีต่อการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ การศึกษาวิจัย และการส่งเสริมองค์ความรู้ด้านความหลากหลายทางชีวภาพของประเทศไทยมาอย่างต่อเนื่อง จนเป็นแรงบันดาลใจสำคัญต่อวงการอนุกรมวิธานและนักวิจัยด้านความหลากหลายทางชีวภาพทั้งในประเทศและระดับนานาชาติ

รศ.ดร.ปิยังกูล กล่าวว่า มากกว่าเห็ดชนิดใหม่ของโลก สำหรับนักวิทยาศาสตร์ การค้นพบสิ่งมีชีวิตชนิดใหม่ของโลกไม่ได้หมายถึงการเพิ่มชื่อสิ่งมีชีวิตอีกหนึ่งชื่อในฐานข้อมูลเท่านั้น แต่คือการเติมเต็มองค์ความรู้ด้านความหลากหลายทางชีวภาพของประเทศ ซึ่งประเทศไทยเป็นหนึ่งในประเทศที่มีความหลากหลายของระบบนิเวศสูง แต่ยังมีเชื้อราและจุลินทรีย์อีกจำนวนมากที่ยังไม่ถูกค้นพบหรือศึกษา โดยเฉพาะในป่าชายเลน ซึ่งเป็นระบบนิเวศที่มีความสำคัญต่อการป้องกันการกัดเซาะชายฝั่ง การกักเก็บคาร์บอน และเป็นแหล่งอนุบาลสัตว์น้ำหลากหลายชนิด 

ในระบบนิเวศนี้ ”เห็ดโกงกางจิ๋วสิรินธร” ทำหน้าที่เป็นผู้ย่อยสลาย ช่วยย่อยเศษซากพืชและหมุนเวียนธาตุอาหารกลับคืนสู่ธรรมชาติ ทำให้ป่าชายเลนสามารถดำรงสมดุลของระบบนิเวศได้ การค้นพบครั้งนี้จึงเป็นอีกหนึ่งหลักฐานว่า ธรรมชาติยังมีเรื่องราวอีกมากที่รอการค้นพบ

เมื่อย้อนมองถึงจุดเริ่มต้นของเรื่องราว รศ.ดร.ปิยังกูล มองว่า การค้นพบครั้งนี้ไม่ได้เกิดจากการตั้งใจออกตามหาเห็ดชนิดใหม่ แต่เกิดจากการเปิดใจเรียนรู้สิ่งใหม่และไม่มองข้ามรายละเอียดเล็ก ๆ ในธรรมชาติ หากวันนั้นไม่ได้ก้มลงมองเห็ดดอกจิ๋วบนฝักโกงกาง หรือคิดว่าเป็นเพียงเห็ดธรรมดา เราอาจไม่มีวันรู้เลยว่า สิ่งมีชีวิตชนิดใหม่ของโลกกำลังซ่อนตัวอยู่ตรงหน้า เพราะหลายครั้ง การค้นพบทางวิทยาศาสตร์ไม่ได้เริ่มต้นจากห้องปฏิบัติการหรือเครื่องมืออันทันสมัย แต่เริ่มต้นจาก ความช่างสังเกต ความอยากรู้อยากเห็น และความกล้าที่จะตั้งคำถาม กับสิ่งเล็ก ๆ รอบตัว ซึ่งอาจนำไปสู่การเติมเต็มองค์ความรู้ของโลกได้ในที่สุด